Zeven verborgen oorzaken van de leescrisis onder Nederlandse jongeren
Het is niet vanzelfsprekend dat een kind een boek pakt.
Waarom blijft de leesvaardigheid van Nederlandse scholieren maar dalen? In het publieke debat blijven cruciale factoren onderbelicht.
Vier op de tien kan niet goed lezen
Van de vijftienjarigen kunnen vier op de tien niet goed genoeg lezen om normaal te functioneren op school en in de maatschappij. Dat blijkt uit het PISA-onderzoek, waarin de leesvaardigheid van leerlingen in OESO-landen wordt vergeleken. Nederlandse 15-jarigen scoorden in 2003 nog boven het Europese gemiddelde; inmiddels bungelt Nederland onderaan.
Statistische modellen schieten tekort
Wetenschappers vinden het lastig om de afname volledig te verklaren. Er zijn voor de hand liggende factoren, zoals het toenemende smartphonegebruik, maar die verklaren niet het hele verhaal. Onderwijs draait uiteindelijk om de morele, intellectuele en spirituele vorming van kinderen. Dat laat zich maar beperkt vatten in statistische modellen. In het publieke debat blijft een aantal belangrijke oorzaak onderbelicht. Wij lichten er enkele uit.
Oorzaak 1: De Nederlandse taal verliest aanzien
Daags voor de publicatie van het PISA-onderzoek kwam het nieuws dat scholen vanaf dit jaar ruimte moeten bieden aan de taal die een leerling thuis spreekt. Dat is steeds vaker Turks, Marokkaans of een andere taal dan het Nederlands. Dit beleid is exemplarisch voor het tanende aanzien van de Nederlandse taal. Trots zijn op je eigen taal is taboe. We doen lacherig over Frankrijk, waar wettelijk is vastgelegd welk percentage van de liedjes op de radio Franstalig moet zijn. Zo draagt de Franse overheid wel bij aan het culturele aanzien van de landstaal. In Nederland schakelen we het liefst zo snel mogelijk over op het Engels.
Oorzaak 2: Nederlandse literatuur is afstotend
Veel Nederlandse schrijvers deden vanaf de jaren zestig enthousiast mee aan de culturele en seksuele revolutie. Dat heeft tenenkrommende boeken opgeleverd. Generaties scholieren zijn lastiggevallen met de perverse fantasieën van Gerard Reve en Arnon Grunberg. Mede daardoor kijkt 49 procent van de Nederlanders negatief terug op het verplichte lezen tijdens de middelbareschooltijd. Dat blijkt uit een opiniepeiling van EenVandaag uit 2023. “Ik vond Nederlandse literatuur voor volwassenen vreselijk. Veel van de aangeraden boeken stonden vol akelige dingen, zoals seksueel geweld en alcohol- of drugsmisbruik. Ik kon me er helemaal niet in vinden,” schreef een deelnemer aan het onderzoek.
Oorzaak 3: Jongeren leren niet meer concentreren
Wie docenten vraagt naar hun visie op de afnemende leesvaardigheid, hoort vaak over het gebrek aan concentratie bij leerlingen. Ze kunnen hun aandacht niet bij een boek houden. De huidige generatie scholieren is opgegroeid met smartphones, tablets en andere beeldschermen. Kijk maar eens rond in een willekeurig zwembad, waar ouders een uur zitten te wachten terwijl hun zesjarige de schoolslag leert. Menig moeder leest haar jongste kind dan geen boekje voor, maar zet hem voor Paw Patrol. Dat is wel zo comfortabel, want ondertussen kan zij zelf lekker op Instagram scrollen. Zo leren kinderen zich nooit concentreren. Ook hun taalbeheersing blijft achter: tien uur Paw Patrol draagt minder bij aan hun taalkennis dan tien minuten voorlezen.
Lees ook: Kinderen van hun verbeelding beroofd: de gevaren van smartphones bij kinderen
Oorzaak 4: Gelijkheid trekt iedereen omlaag
Op veel Nederlandse scholen is het linkse levensgevoel dominant. Daarbij geldt niet ongeletterdheid, maar ongelijkheid als het grote probleem. Excelleren en elitevorming zijn taboe. In plaats van leerlingen op te tillen naar het taalniveau van Louis Couperus, bieden we hun hertalingen van Van oude menschen, de dingen die voorbij gaan aan – met het risico dat de uitgever er vervolgens een sensitivity reader op loslaat om de ‘vrouwonvriendelijke’ en ‘racistische’ passages te censureren.
Oorzaak 5: Orde, gezag en discipline ontbreken op Nederlandse scholen
Lezen vraagt stilte. Nederlandse klassen zijn echter rumoerig. Nederlandse leerkrachten missen het gezag dat hun buitenlandse collega’s vaak wel hebben. De Vlaamse pedagoog Orhan Agirdag spreekt van een “structurele gedragscrisis” op Nederlandse scholen. Toen Amerikaanse docenten recent een week op uitwisseling kwamen naar Nederland, waren ze al snel uitgeput door de wanorde. “Hier moet je uitleggen waarom je zegt dat iets moet. Bij ons in Amerika accepteren leerlingen dat gewoon. Dit zijn we niet gewend,” tekent Reformatorisch Dagblad op uit hun mond. Hoe kunnen kinderen in zo’n chaotische omgeving meters maken met lezen?
Oorzaak 6: Massa-immigratie drukt het niveau
Ongeveer 10 procent van de afname in leesvaardigheid komt door de toename van het aantal kinderen dat thuis geen Nederlands spreekt, aldus hoogleraar Maarten Wolbers. In 2003 sprak 96 procent van de leerlingen thuis Nederlands; in 2022 was dat nog 87 procent. Hier zien we hoe de massa-immigratie het onderwijs schaadt. Het gemiddelde daalt immers wanneer meerdere leerlingen in een klas van huis uit nauwelijks of geen Nederlands meekrijgen. Deze vaststellingen worden Wolbers niet in dank afgenomen: “Op sociale media werd ik ‘PVV-professor’ genoemd,” zegt hij tegen NRC. “Ik kreeg het verwijt dat mijn onderzoek radicaal-rechts voedt.”
Oorzaak 7: De rekening van de Seksuele Revolutie
Migratie is volgens Wolbers slechts een van de verschillende “demografische processen” die de onderwijsprestaties beïnvloeden. “We weten ook dat kinderen uit eenoudergezinnen en gebroken gezinnen minder goed meekomen op school. Die gezinsvormen zijn in de loop van de tijd toegenomen en kunnen dus ook een deel van de achteruitgang in leerprestaties duiden.” Uit onderzoek is bekend – al wordt het in de politiek en het onderwijs amper besproken – dat kinderen na een echtscheiding een stuk slechter presteren op school. Ook bevordert het de leesprestaties niet dat door fiscaal feminisme tegenwoordig beide ouders moeten werken. Daardoor is er minder vaak een ouder thuis om erop toe te zien dat een kind niet de hele dag op de smartphone zit.
Lees ook: Geen Moederdag maar "Jij-dag": hoe de woke-taalgids van OCW gemaakt is
Ontkennen dat links beleid negatieve gevolgen heeft
“Dit soort processen worden soms over het hoofd gezien als deel van de verklaring,” zegt Wolbers tegen NRC. Dat is mild uitgedrukt. De gemiddelde beleidsmaker ziet echtscheiding als een natuurfenomeen, in plaats van als een keuze van volwassenen met een vrije wil. Ook massa-immigratie beschouwt hij als een onontkoombaar feit en niet als een politieke beslissing met directe gevolgen voor de leesprestaties van autochtone Nederlandse kinderen. Soms speelt hier blindheid, maar vaak genoeg ook onwil om te erkennen dat links beleid negatieve gevolgen heeft.
Kinderen doen niet wat wij zeggen, maar wat wij doen
Niemand weet precies wat de oorzaken zijn van de leescrisis onder scholieren. Op sociale media wordt gewezen op Ierland en Finland. Naar verluidt hebben beleidswijzigingen daar het tij van de ontlezing gekeerd. Dat valt te betwijfelen. Voor de vorming van kinderen is beleid veel minder belangrijk dan het voorbeeld dat volwassenen geven. Dat begint thuis. Als je kinderen hebt of weleens kleinkinderen over de vloer krijgt: zien zij jou dan met een boek of met een smartphone op de bank zitten? Voer je aan tafel gesprekken over goede boeken of over malle vlogs? Kinderen doen niet wat wij zeggen, maar wat wij doen.
Laatst bijgewerkt: 9 september 2026 11:13
