Petities hebben geen zin. Toch?
Petities hebben meer effect dan vaak gedacht wordt. Afbeelding gemaakt met behulp van AI.
[Noot van de vertaler: Een geijkt actiemiddel van onze campagne is de petitie. Maar we krijgen weleens de kritiek dat zo’n petitie toch niets uitricht. Dit essay van de Franse publicist Atilio Faoro legt uitstekend uit wat de tastbare impact is van dit actiemiddel. Zijn voorbeelden zijn Frans, maar zijn argumenten zijn direct toepasbaar in Nederland.]
“Petities hebben geen zin.” Die zin hebt u vast al eens gehoord. Misschien hebt u hem zelfs wel eens zelf uitgesproken. Regeringen zetten hun beleid immers vaak gewoon voort, wetten veranderen niet van de ene op de andere dag en uiteindelijk vraag je je af of een simpele handtekening echt ook maar enig nut heeft.
Maar laat me u eens een vraag stellen. Als petities echt onbelangrijk waren, waarom besteden politici, de grote media en zelfs onderzoekers er dan zoveel aandacht aan? Waarom leiden sommige petities tot nationale debatten, zelfs zo ver dat de machthebbers zich zorgen gaan maken?
Het antwoord ligt veel dieper dan men zou denken. En het zou wel eens uw kijk op de volgende petitie die u wordt gevraagd te ondertekenen, kunnen veranderen.
Het is bijna gemeengoed geworden om te glimlachen wanneer er weer een nieuwe petitie op internet circuleert.
“Alweer een petitie!”, hoor je vaak. Die opmerking wordt met een vleugje ironie gemaakt, alsof het om een sympathiek, misschien wel genereus gebaar gaat, maar uiteindelijk zonder gevolgen. Veel van onze tijdgenoten zijn ervan overtuigd dat één handtekening meer of minder nooit de gang van zaken zal veranderen. De regeringsleiders zouden blijven regeren, de overheidsinstanties zouden blijven besturen en de grote beslissingen zouden op precies dezelfde manier worden genomen, of er nu tien mensen of een miljoen hun mening hebben gegeven.
Dit bezwaar lijkt door en door gezond verstand te zijn ingegeven. Het verdient dan ook een serieuze beschouwing. Een degelijke reflectie bestaat er nooit in de bezwaren van tegenstanders zomaar terzijde te schuiven; het bestaat daarentegen erin ze in al hun kracht te onderkennen alvorens erop te reageren. Laten we de vraag dus openhartig stellen: kan een petitie werkelijk invloed uitoefenen op het publieke leven, of is het slechts een illusie bedoeld om degenen die haar ondertekenen een goed geweten te geven?
Het is interessant om vast te stellen dat deze vraag niet alleen door burgers wordt gesteld. Ook politicologen stellen zich deze vraag al enkele jaren. Zelfs journalisten, die vaak worden beschuldigd van het volgen van modegrillen, zijn uiteindelijk gaan inzien dat het niet langer om een louter maatschappelijk fenomeen ging, maar om een nieuwe politieke realiteit.
In 2016 wijdde het dagblad Le Monde een uitgebreide analyse aan deze kwestie onder de veelzeggende titel: “Online petities: wat vraagt het volk?” De krant ging niet uit van een theorie, maar van een feit. Enkele weken eerder had een petitie tegen de arbeidswet meer dan een miljoen handtekeningen verzameld. Een andere, waarin om gratie voor Jacqueline Sauvage [een vrouw die veroordeeld was na het vermoorden van haar man, die haar seksueel misbruikte, red.] werd gevraagd, had een ongekende nationale mobilisatie teweeggebracht. Deze twee initiatieven hadden zoveel emotie opgeroepen dat het onmogelijk was geworden ze nog als louter internetcuriosa te beschouwen. Ze waren volwaardige politieke gebeurtenissen geworden.
De vraag die Le Monde toen stelde, valt op door haar eenvoud: kunnen petities de loop van de gebeurtenissen beïnvloeden? Het antwoord van de geraadpleegde deskundigen is subtieler dan zowel hun meest enthousiaste voorstanders als hun strengste tegenstanders zich kunnen voorstellen. De eersten zien een petitie soms als een bijna automatisch middel om een regering te dwingen toe te geven. De laatsten reduceren het tot een puur symbolische handeling, verstoken van enige werkelijke doeltreffendheid. De onderzoekers verwerpen deze twee karikaturen.
Ze wijzen allereerst op een voor de hand liggend feit: een petitie heeft geen enkele juridische kracht. Ze keurt geen wet goed. Ze brengt geen regering ten val. Ze vervangt noch het parlement, noch de rechtbanken, noch de verkiezingen. Niemand beweert serieus het tegendeel. Een petitie beoordelen aan de hand van wat ze nooit bedoeld was te bereiken, zou neerkomen op het verwijten aan een kompas dat het een schip niet voortstuwt. Het kompas is nooit gemaakt om een schip voort te stuwen; het dient om de koers aan te geven. En juist hier wordt de redenering interessant.
Een petitie onthult een onzichtbare kracht
Hoewel een petitie op zichzelf niet de macht heeft om een politiek besluit te wijzigen, vervult ze een andere, oneindig veel diepgaandere functie die bijna altijd over het hoofd wordt gezien. Deze functie wordt samengevat in een bijzonder treffende formulering van politicoloog Romain Badouard, geciteerd door Le Monde. Volgens hem vormen petities “indicatoren van opiniebewegingen”.
Deze uitdrukking verdient het dat we er even bij stilstaan, want misschien bevat ze wel het echte antwoord op onze vraag. Wat is een indicator eigenlijk?
Per definitie creëert een indicator geen werkelijkheid. Hij onthult die. De thermometer veroorzaakt geen koorts; hij meet die. De barometer veroorzaakt geen storm; hij kondigt een verandering in de atmosfeer aan. Evenzo creëert een petitie niet kunstmatig een publieke opinie. Ze brengt een mening aan het licht die al bestond, maar die versnipperd, stil en daardoor vrijwel onzichtbaar bleef.
Dit onderscheid is van cruciaal belang. Zolang een overtuiging opgesloten blijft in het bewustzijn van duizenden geïsoleerde individuen, heeft ze nauwelijks politiek bestaan. Iedereen denkt dat hij of zij bijna de enige is die zich zorgen maakt over een bepaald probleem. Iedereen weet niet dat zijn of haar buur misschien wel dezelfde zorg deelt. De gesprekken blijven privé, de zorgen blijven verspreid en de regeringsleiders kunnen de indruk krijgen dat het slechts om individuele reacties gaat, zonder collectieve reikwijdte.
Maar stel dat een petitie honderdduizend, tweehonderdduizend of een miljoen handtekeningen verzamelt. Wat is er dan gebeurd? De overtuigingen van deze burgers zijn niet in een paar dagen veranderd. Ze bestonden al. Er is echter wel iets essentieels gebeurd: deze overtuigingen zijn zichtbaar geworden. Wat voorheen slechts een veelheid aan geïsoleerde meningen was, verschijnt nu als een georganiseerde, meetbare en onmogelijk te negeren stroming. Op dat precieze moment begint een petitie haar eerste effecten te sorteren.
Deze bewering kan verrassend overkomen. Veel van onze tijdgenoten zouden geneigd zijn te antwoorden: “Hoezo? De regeringsleiders hebben toch nog niets beslist. De wet is nog steeds van kracht. Het decreet is niet ingetrokken. Waar is dan dat effect waar u het over hebt?“
Die vraag is volkomen legitiem. Maar ze veronderstelt dat men het hele politieke leven reduceert tot het moment waarop een autoriteit een tekst ondertekent of een besluit aankondigt. Een dergelijke opvatting is echter buitengewoon simplistisch. Ze houdt alleen rekening met de laatste fase van een veel omvangrijker proces, waarvan de eerste bewegingen doorgaans onzichtbaar blijven voor het grote publiek.
Geen enkel groot politiek besluit duikt plotseling op, als een bliksemflits in een heldere hemel. Voordat een regering haar houding wijzigt, voordat een minister afziet van een project, voordat een volksvertegenwoordiging een hervorming goedkeurt, moet er bijna altijd eerst een meer onopvallende ontwikkeling in het land hebben plaatsgevonden. Een tot dan toe diffuse onrust moet waarneembaar worden. Een zorg die beperkt leek tot enkele individuen, moet naar voren komen als iets dat breed wordt gedeeld. Kortom, er moet een publieke opinie ontstaan. Juist op dat moment komt de petitie in beeld.
Kortom, de werkelijke functie van een petitie is niet om de instellingen te vervangen, maar om een mening zichtbaar te maken die tot dan toe versnipperd en stil was gebleven. Ze creëert geen kunstmatige overtuigingen; die bestonden al in vele gewetens. Door deze overtuigingen een publieke uitdrukking te geven, verandert de petitie ze in een collectief feit waarvan politici, journalisten en waarnemers van het openbare leven voortaan het belang kunnen inschatten.
Daarom volgen regeringen de ontwikkeling van de publieke opinie zo aandachtig. Ze weten dat een autoriteit weliswaar volgens de wet kan regeren, maar niet duurzaam kan regeren tegen een opiniestroom in die stevig in het land geworteld is.
De geschiedenis bevestigt deze wet
Het zou overigens verrassend zijn als het anders zou zijn. De geschiedenis van volkeren leert ons dat zelfs de machtigste instellingen nooit los staan van de mentaliteiten om hen heen. Een wet kan binnen enkele dagen worden afgekondigd; vaak zijn er jaren nodig om de gemoedstoestand te creëren die de aanneming ervan mogelijk maakt of, integendeel, er uiteindelijk toe leidt dat de wet wordt afgeschaft. Wetteksten veranderen soms zeer snel; de diepere stromingen in de publieke opinie daarentegen ontstaan langzaam, maar hun invloed is vaak duurzamer.
Daarom zou het onrechtvaardig zijn om een petitie uitsluitend te beoordelen in het licht van het onmiddellijke resultaat ervan. Een dergelijke benadering zou neerkomen op het beoordelen van de waarde van een zaadje door vast te stellen dat het enkele uren na het planten nog geen boom is geworden. Elke belangrijke menselijke handeling kent een rijpingsperiode. Hetzelfde geldt in het openbare leven. Voordat beslissingen veranderen, moeten de denkwijzen evolueren. Voordat instellingen veranderen, moeten overtuigingen sterker worden. En nog voordat deze overtuigingen een maatschappelijke kracht worden, moeten ze eerst zichzelf herkennen. Juist dit eerste werk verricht een petitie.
Op het eerste gezicht lijkt deze functie misschien bescheiden. Velen zouden dan ook geneigd zijn te concluderen dat, aangezien de petitie slechts een graadmeter van de publieke opinie is, haar rol ondergeschikt blijft.
Deze conclusie zou echter voorbarig zijn. Het is normaal dat we onze volledige aandacht richten op spectaculaire gebeurtenissen. Geschiedenisboeken vertellen over veldslagen, verkiezingen, revoluties, verdragen of wetten die officieel het begin van een nieuw tijdperk markeren. Maar deze gebeurtenissen, hoe belangrijk ze ook mogen zijn, ontstaan nooit zomaar uit het niets. Ze zijn het zichtbare resultaat van een ontwikkeling die eraan voorafgaat en die ze mogelijk maakt.
Laten we een heel eenvoudig voorbeeld nemen. Wanneer een boom onder de slagen van de bijl omvalt, zou de onoplettende toeschouwer kunnen denken dat de laatste slag de oorzaak is van zijn val. Toch begrijpt iedereen dat dit niet het geval is. Als die laatste slag inderdaad de instorting van de boom veroorzaakt, dan is dat uitsluitend omdat er tientallen andere slagen aan vooraf zijn gegaan. Op zichzelf genomen zou geen enkele daarvan voldoende zijn geweest. Samen hebben ze de stam geleidelijk verzwakt, totdat de laatste slag onvermijdelijk maakte wat zich al lange tijd had aangekondigd. Hetzelfde geldt voor het leven van volkeren.
Een wet is bijna nooit de oorzaak van een ontwikkeling; vaak is zij er de bekrachtiging van. Een regering creëert de mentaliteit van een natie niet uit het niets; zij begeleidt deze, versnelt haar of werkt haar soms tegen, maar kan haar niet duurzaam vervangen. Instellingen oefenen ongetwijfeld een reële invloed uit op de samenleving; toch zijn zij zelf onderworpen aan een nog diepere realiteit: de morele, intellectuele en culturele toestand van de natie die zij besturen. Daarom neemt de publieke opinie zo’n belangrijke plaats in in elke vrije samenleving.
Een morele kracht, nog voordat het een politieke kracht is
Met deze uitdrukking mag niet het veranderlijke geheel van impulsieve reacties worden bedoeld dat door de dagelijkse polemieken wordt opgeroepen. De publieke opinie, in de hoogste zin van het woord, is het weloverwogen oordeel van een aanzienlijk deel van de bevolking over de grote vraagstukken die het lot van het land bepalen. Zij ontstaat niet in één dag, noch onder invloed van een voorbijgaande emotie; zij is het resultaat van een langzaam proces waarin de feiten worden onderzocht, de argumenten tegen elkaar worden afgewogen, de overtuigingen op de proef worden gesteld en het geweten geleidelijk wordt verlicht.
Juist omdat zij voortkomt uit dit langzame rijpingsproces, oefent een echte publieke opinie uiteindelijk een invloed uit die regeringsleiders ten onrechte zouden negeren. Een minister kan een geïsoleerd protest weliswaar negeren; het is voor hem echter veel moeilijker om onverschillig te blijven tegenover een overtuiging die stevig geworteld is in een aanzienlijk deel van het land.
Niet omdat zij over een bijzondere juridische macht beschikt, maar omdat zij geleidelijk een intellectueel en moreel klimaat creëert waarmee elke verantwoordelijke autoriteit noodzakelijkerwijs rekening moet houden. Zo krijgen we een nieuw inzicht in de werkelijke rol van petities. Ze stellen mannen en vrouwen die dezelfde zorgen deelden zonder elkaar te kennen, in staat zich ervan bewust te worden dat ze tot dezelfde gedachtegemeenschap behoren. Ze dragen bij aan het ontstaan van die publieke opinie, zonder welke zelfs de meest nobele overtuigingen het risico lopen versnipperd, stil en uiteindelijk machteloos te blijven.
Zo verricht een eenvoudige petitie, bijna zonder dat het publiek zich daarvan bewust is, een werk waarvan de reikwijdte het document waarop iedereen zijn handtekening heeft gezet ruimschoots overstijgt. Ze draagt bij aan de langzame vorming van opinie stromingen die, in de loop der jaren, vaak uiteindelijk de beslissingen van de regeringsleiders zelf gaan sturen.
Bestel kosteloos: Revolutie en Contrarevolutie (eBook)
(Artikel gaat verder onder deze boodschap)
Als er één boek is dat licht kan schijnen in de postmoderne duisternis, dan is het dit boek: Revolutie en Contrarevolutie van katholiek denker professor Plinio Corrêa de Oliveira. “Als de Revolutie wanorde is, is Contrarevolutie het herstel van Orde.” – Bestel het nu kosteloos!
Het recht om zijn overtuigingen te uiten is een gemeenschappelijk goed
Een werkelijk vrije samenleving wordt niet alleen gekenmerkt door het stemrecht; zij is ook te herkennen aan de mogelijkheid die burgers wordt geboden om, met respect maar ook met vastberadenheid, hun overtuigingen kenbaar te maken over de grote vraagstukken die het algemeen belang raken.
Omgekeerd zou in een samenleving waarin burgers afzien van het vreedzaam uiten van hun overtuigingen, de besluitvorming niet langer van het volk naar de leiders opstijgen, maar uitsluitend van bovenaf naar beneden worden opgelegd.
Deze opvatting ligt ten grondslag aan een echte publieke opinie, die niet wordt gevoed door prikkels van buitenaf, maar door de levende krachten waaruit de natie bestaat. Zij past in een denktraditie die stevig geworteld is in de sociale leer van de Kerk, die een duidelijk onderscheid maakt tussen het volk en de massa. In zijn beroemde kerstboodschap van 1944 legde paus Pius XII dit onderscheid vast: het volk bestaat uit bewuste en verantwoordelijke personen , die een eigen leven leiden, terwijl de massa inert en passief is en zich gemakkelijk laat meeslepen door invloeden van buitenaf.
Dit idee sluit aan bij het denken van de heilige Thomas van Aquino, voor wie “het volk niet zomaar een verzameling mensen is, maar de samenkomst van een menigte rond een consensus over het recht en de gemeenschappelijke belangen”. Het volk bestaat dus uit actieve burgers, die in staat zijn een oordeel te vellen over het algemeen welzijn en een eigen visie te hebben op hun land en de behoeften daarvan.
Al in 1950 herinnerde Pius XII erop dat het ontbreken van een echte publieke opinie “een ziekte van het maatschappelijk leven“ is, en ging zelfs zo ver te beweren dat “het onderdrukken van de mening van de burgers, het hen tot gedwongen stilzwijgen dwingen, in de ogen van elke christen een aanslag is op het natuurlijke recht van de mens, een schending van de wereldorde zoals God die heeft ingesteld“.
Een petitie is dus veel meer dan louter een middel om mensen te mobiliseren; ze beantwoordt aan een behoefte die diep aansluit bij de christelijke visie op de samenleving: burgers in staat stellen hun overtuigingen vreedzaam te uiten, zodat het algemeen welzijn kan worden nagestreefd in het licht van de waarheid.
Precies in deze geest lanceert Avenir de la Culture haar petities. Ze beogen niet om met geweld een waarheid op te leggen, maar om iedereen die gehecht blijft aan het christelijke erfgoed van Frankrijk de kans te geven een stem te laten horen die anders versnipperd en stil zou blijven.
De volgende keer dat iemand u met een glimlach zegt: “Een petitie heeft geen zin”, bedenk dan dat, voordat wetten kunnen worden gewijzigd, een overtuiging vaak eerst zichtbaar moet worden gemaakt. En juist dit werk – ogenschijnlijk bescheiden, maar doorslaggevend in zijn gevolgen – wordt mogelijk gemaakt door een petitie die vrijwillig wordt ondertekend door burgers die vastbesloten zijn hun land niet te laten afdwalen van datgene wat het groot heeft gemaakt.
Want de ideeën die een natie blijvend veranderen, ontstaan bijna nooit in de kantoren van de overheid; ze schieten eerst wortel in het geweten, worden sterker in de publieke opinie en inspireren uiteindelijk de instellingen zelf. Instellingen veranderen de wetten; een verlichte publieke opinie kan het lot van een natie veranderen.
Dit artikel verscheen eerder op avenirdelaculture.info. Zie origineel voor bronnen.
Laatst bijgewerkt: 27 augustus 2026 14:19